- Artykuł został opublikowany w „Magazynie Solidarność” we wrześniu 2025. PDF z materiałem można pobrać >>TUTAJ<<
- Autor: Agata Tupaj, specjalista ds. merytorycznych w Instytucie Dziedzictwa Solidarności w Gdańsku
25 czerwca 2025 roku w historycznej Sali BHP Stoczni Gdańskiej odbyła się konferencja pt. „Wybrzeże ’80: Narodziny Solidarności”, zorganizowana przez Instytut Dziedzictwa Solidarności. Wydarzenie upamiętniło 45. rocznicę powstania NSZZ „Solidarność” – ruchu, który na trwałe odmienił losy Polski i Europy Środkowo-Wschodniej.
Konferencja zgromadziła badaczy, świadków wydarzeń oraz licznie przybyłą publiczność. W programie znalazły się dwa panele tematyczne z wykładami i dyskusjami oraz spotkanie uczestnikami strajków z sierpnia 1980 roku. Lecz to nie było wszystko – słuchacze otrzymali również bezpłatne publikacje wydane przez IDS.
Ogólnopolski kontekst strajków
Konferencję otworzyli dyrektor IDS Mateusz Smolana i jego zastępca dr Piotr Brzeziński. Głos zabrał także Jerzy Jaworski z Komisji Krajowej NSZZ „Solidarność”, który przypomniał o genezie powstania IDS-u oraz współczesnej roli Związku.
Pierwszy panel, poświęcony perspektywie ogólnopolskiej sierpniowych strajków, prowadził Krzysztof Filip z IDS. Najpierw wystąpił dr Grzegorz Majchrzak z Centrali IPN, który przybliżył tło Lubelskiego Lipca ’80 – fali ponad 150 strajków wywołanych przez podwyżki cen mięsa. Stanowiła ona preludium do protestów z sierpnia 1980 roku. Następnie dr Piotr Brzeziński omówił reakcję Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej na wydarzenia z sierpnia, jaką była niechęć do siłowego rozwiązania i coraz wyraźniejsza defensywa PZPR, która trwała w zasadzie do końca lat 80. Cytując prof. Andrzeja Walickiego, podkreślił, że sama możliwość powstania Solidarności świadczyła o końcu totalitaryzmu w Polsce. Tematem prelekcji dr. Tomasza Kozłowskiego z Instytutu Studiów Politycznych PAN były działania Ministerstwa Spraw Wewnętrznych wobec strajków na Wybrzeżu w 1980 roku. Prelegent zwrócił tu uwagę na nieskuteczność Służby Bezpieczeństwa oraz niezrealizowane plany pacyfikacji trójmiejskich stoczni. Z kolei dr Mateusz Ihnatowicz z IDS przybliżył postawę Kościoła katolickiego, który wspierał duchowo protestujących, między innymi poprzez odprawianie mszy na terenie strajkujących zakładów. Prelegent zaznaczył w swojej odważnej tezie, która zyskała poparcie jednego z przysłuchujących wystąpieniom, że każdy z uczestników wydarzeń ze strony kościelnej miał swoją rację i perspektywę, która się w tamtych okolicznościach sprawdziła. Panel zamknęło wystąpienie dr. hab. Krzysztofa Kornackiego z Uniwersytetu Gdańskiego, który zaprezentował film Wielka majówka jako przykład tak zwanego kina moralnego niepokoju oraz trzeciego obiegu kultury. Film stanowi krytykę gierkowskiego konsumpcjonizmu. Natomiast planowany referat o postawie Wojska Polskiego wobec strajków na Wybrzeżu w 1980 roku nie został wygłoszony. Panel zakończył się dyskusją z udziałem publiczności, która zadawała pytania i dzieliła się własnymi wspomnieniami.
Strajki z perspektywy lokalnej
Drugi panel, moderowany przez dr. Ihnatowicza, koncentrował się na strajkach sierpniowych w poszczególnych miastach polskiego Wybrzeża. Rozpoczął się od wystąpienia Andrzeja Trzeciaka z Wojewódzkiej i Miejskiej Biblioteki Publicznej im. Josepha Conrada Korzeniowskiego w Gdańsku. Mówił on o Stoczni Gdańskiej im. Lenina w przededniu Wielkiego Strajku z 14 sierpnia 1980 roku, a także o wcześniejszym rozwoju zakładu. Zwracał uwagę, że chociaż Stocznia początkowo była opóźniona technologicznie, to w latach 60. budowano w niej dobre statki. Tendencja ta jednak malała w latach 70., kiedy po początkowej fali modernizacji warunki pracy stoczniowców znacznie się pogorszyły, co doprowadziło w konsekwencji do strajku. Dr Adam Chmielecki z Fundacji Promocji Solidarności wskazał na specyfikę Gdańska oraz kluczowe znaczenie zwolnienia suwnicowej Anny Walentynowicz, które było bezpośrednim impulsem do protestu. Zaznaczył też, że najważniejszym postulatem sierpniowym było żądanie powołania wolnych związków zawodowych, co stało się fundamentem przemian demokratycznych w Polsce. Robert Chrzanowski z gdańskiego oddziału IPN przybliżył wydarzenia w Gdyni i podkreślił rolę wolnej drukarni działającej w tamtejszej stoczni podczas strajków. Natomiast wydarzenia sierpniowe w Sopocie zrelacjonował Krzysztof Filip z IDS.
Nie należy jednak zapominać o innych miastach Wybrzeża, które odegrały kluczową rolę w Sierpniu ’80. Dr Artur Kubaj ze szczecińskiego oddziału IPN opowiedział o dwóch z nich – Szczecinie i Koszalinie. To właśnie w Szczecinie, jego zdaniem, zaczęła się „Solidarność” – poprzez gest solidarnościowy ze strajkującymi robotnikami ze Stoczni Gdańskiej. Łukasz Mierzejewski z Urzędu Marszałkowskiego Województwa Pomorskiego opowiedział o Elblągu jako zapleczu przemysłu stoczniowego w Gdańsku, a dr Piotr Abryszeński z oddziału gdańskiego IPN – o działaniach strajkowych w Słupsku. Podobnie jak w pierwszym panelu, także tu odbyła się otwarta dyskusja.
Głos świadków historii
Kulminacyjnym momentem konferencji była dyskusja z uczestnikami wydarzeń sprzed 45 lat. W spotkaniu, prowadzonym przez dr. Brzezińskiego, udział wzięli Joanna Duda-Gwiazda, Andrzej Gwiazda i Ludwik Prądzyński – postacie znane z sierpniowych protestów i tworzenia Solidarności w Gdańsku. Rozmówcy wspominali pierwsze dni strajku, atmosferę niepewności i decydujący moment 16 sierpnia, gdy – mimo początkowego zakończenia protestu – robotnicy zdecydowali się na jego wznowienie, solidaryzując się ze strajkującymi zakładami spoza stoczni. Swoimi wspomnieniami podzielił się też jeden ze słuchaczy – Karol Krementowski, który w sierpniu 1980 roku uczestniczył w strajku w Gdańskich Zakładach Elektronicznych „Unimor”.
Konferencja „Wybrzeże ’80: Narodziny Solidarności” była nie tylko okazją do naukowej refleksji nad wydarzeniami sprzed czterech i pół dekady, ale przede wszystkim do ożywienia pamięci o ludziach, którzy w trudnych warunkach upomnieli się o wolność i godność.
Instytut Dziedzictwa Solidarności zapowiedział kontynuację działań naukowych i edukacyjnych oraz zachęcił do śledzenia kolejnych inicjatyw na swojej stronie internetowej i w mediach społecznościowych.
